Wychowanie a profilaktyka w szkole

Opinia publiczna informowana jest o tym, iż szokująco obniża się wiek inicjacji alkoholowej wśród dzieci i młodzieży. Okazuje się, że z roku na rok wzrasta liczba ludzi młodych, którzy sięgają po alkohol a maleje liczba abstynentów.

Co decyduje o tym, że młody człowiek sięga po alkohol i narkotyki? Najczęściej jest to młodzież, która kryzysowo przechodzi okres dojrzewania z racji tego, że spostrzega dorosłość, do której zmierza, jako coś ryzykownego, niechcianego, dramatycznego i bez perspektyw na przyszłość. Im większe ma trudności w nawiązaniu więzi rodzinnych czy przyjacielskich, tym częściej sięga po substancje uzależniające. Szczególnie podatni na uzależnienia są ci młodzi, którzy mają niedojrzałą sferę emocjonalną. Są to osoby zagubione i bezradne. Ponadto cechuje je brak właściwego systemu wartości oraz określonego celu życia. Nie potrafią radzić sobie w trudnych sytuacjach. Przeżywają kryzys religijny. Niezaspokojone potrzeby i brak miłości, sprzyjają sięganiu po alkohol! Młody człowiek próbuje alkoholu i coraz częściej doświadcza, że spełnia on „ważną funkcję w jego życiu”. Ułatwia mu nawiązywanie kontaktów i radzenie sobie z emocjami. Tworzy pozory ulgi, pewności siebie i zadowolenia. Wówczas młody człowiek zaczyna „eksperymentować”, a później dochodzi do wniosku, że „to pomaga”. Tymczasem alkohol jest jeszcze jedną formą destrukcji. Alkoholizm zaś jest śmiertelną chorobą, samobójstwem na raty. Z tego względu konieczna jest profesjonalna pomoc, która wpłynie na postawę i sytuację życiową młodzieży.

Ogromna rolę w wychowaniu młodego pokolenia w abstynencji od substancji uzależniających mają do spełnienia nauczyciele, wychowawcy oraz pedagodzy szkolni. Najważniejszym zadaniem szkoły jest tworzenie odpowiedzialnego kontekstu wychowawczego, który polega na promowaniu krytycznego i realnego kontaktu wychowanków z rzeczywistością. Na wskazaniu podstawowych wartości i norm postępowania (miłość, prawda, odpowiedzialność, uczciwość, wolność i pracowitość).

Głównym celem działań profilaktycznych jest kształtowanie u młodzieży dojrzałej postawy wobec życia, wolności i emocji, tak więc praca profilaktyczna powinna być skupiona na wychowanku, na jego cielesności, emocjonalności, myśleniu, duchowości i religijności oraz na uczeniu go pozytywnych umiejętności życiowych.

Do działań służących wprost wychowaniu w abstynencji i zapobieganiu problemom alkoholowym, należy zaliczyć informację i edukację dotyczącą sytuacji człowieka wobec alkoholu. Uczniowie powinni otrzymać podstawową wiedzę na temat psychospołecznych mechanizmów nadużywania alkoholu, na temat natury choroby alkoholowej oraz jej konsekwencji dla chorego i otoczenia. Powinni być też świadomi, iż każdy kontakt z alkoholem w wieku rozwojowym (szkolnym) jest nadużyciem i zagrożeniem dla zdrowia psychicznego oraz dla normalnego rozwoju fizycznego.

Istotna dla wychowawców jest wiedza o sposobach chroniących młodzież przed uzależnieniem. Amerykański badacz Haukins ustalił ich długa listę. Oto pięć najważniejszych.

1. Silna więź emocjonalna z rodzicami.

2. Zainteresowanie nauką szkolną.

3. Aktywność religijna.

4. Poszanowanie norm, wartości i autorytetów.

5. Miejsce w pozytywnej wspólnocie (np. religijnej, w harcerstwie).

Im więcej czynników chroniących młodego człowieka przed uzależnieniem występuje w życiu młodzieży, tym mniejsze jest ryzyko wystąpienia zachowań patologicznych.

Zdaniem ks. dr M. Dziewieckiego, aby profilaktyka uzależnień była skuteczna musi uwzględniać promowanie i porządkowanie bogactwa pragnień i aspiracji. Konieczna jest zatem pomoc dorosłych. Zadaniem odpowiedzialnego wychowawcy jest: po pierwsze pomoc dzieciom i młodzieży w odzyskaniu tych pragnień i aspiracji, które są cenne i potrzebne, a które z jakichś powodów w nich obumierają i zanikają; po drugie promowanie tych pragnień i ideałów które w prawdzie nie pojawiły się jeszcze w świadomości danego wychowanka, ale które tkwią w nim i które stanowią konieczny warunek osiągnięcia rozwoju i satysfakcji życiowej; po trzecie pomaganie wychowankom w dojrzałym uporządkowaniu i zhierarchizowaniu bogactwa ich pragnień i aspiracji. Pomaga to wychowankom w ustaleniu, co w ich życiu jest ważne i podstawowe, a co drugorzędne i niewystarczające do osiągnięcia szczęścia. Dojrzałość oznacza sytuację, w której na szczycie pragnień umieszczona zostaje miłość, prawda i wolność.

Ponadto integralna profilaktyka uzależnień musi uwzględniać promowanie dojrzałej wolności. Bowiem nastolatek, który zawęża lub zniekształca swoją wolność w jakiejkolwiek dziedzinie życia ryzykuje, iż również w odniesieniu do substancji uzależniających będzie w błędny sposób korzystał z wolności. Nieodzownym warunkiem promowania ludzkiej wolności jest wprowadzenie wychowanka w świat prawdy i miłości. Podstawowym kryterium rozwoju młodego człowieka – jest zdolność do tego, by zrozumieć i pokochać siebie oraz innych ludzi. Chodzi przede wszystkim o to, aby wychowankowie szukali obiektywnej prawdy o sobie, o własnym życiu i postępowaniu. Nawet jeśli wymaga to wewnętrznej dyscypliny i radykalnej zmiany życia.

Według ks. Dziewieckiego, ostatecznym podłożem sięgania przez dzieci i młodzież po substancje uzależniające jest kryzys życia sygnalizowany przez bolesne stany emocjonalne. Toteż profilaktyka uzależnień musi wkraczać w sferę ludzkiej duchowości. Duchowość jest bowiem sferą, w której człowiek stawia sobie pytanie o to, kim jest i po co żyje? Dopóki osoba nie rozwinie sfery duchowej – dopóty nie może zająć dojrzałej postawy wobec siebie i świata, wobec życia i wolności, wobec emocji i substancji uzależniających.

Ale to jeszcze nie wszystko. Wychowankowie mogą mieć świadomość tego, kim są i po co żyją, a mimo to nie mają wystarczającej siły i motywacji, by żyć w zgodzie z własnymi aspiracjami i ideałami. Z tego powodu integralna profilaktyka uzależnień powinna obejmować również promowanie dojrzałej religijności. Istotą dojrzałej religijności jest trwanie w przyjaźni z Bogiem. Dzięki temu sfera religijna pełni funkcje profilaktyczne. Uczy życia w miłości i prawdzie. Więź z Bogiem daje człowiekowi szansę na odkrycie prawdy o swojej sytuacji oraz swoim powołaniu do życia w wolności i świętości. Więź z Bogiem staje się źródłem siły. A życie w radości i zgodzie z własnym powołaniem to najskuteczniejszy sposób ochrony przed wchodzeniem na drogę uzależnień. Sfera duchowa okazuje się więc kluczowa dla terapii i profilaktyki uzależnień. Stąd też duchowość i religijność są ważnymi elementami programów terapeutycznych w najbardziej renomowanych ośrodkach na świecie.

Zadaniem odpowiedzialnego wychowawcy – profilaktyka jest pomoc wychowankom w budowaniu pozytywnych więzi z Bogiem, z samym sobą, i z bliźnimi, gdyż tego typu więzi okazują się najskuteczniejszą ochroną przed uzależnieniami.

Działania profilaktyczne prowadzone w szkole powinny także objąć współpracę z rodzicami oraz środowiskiem lokalnym.